مکتب

نسخه‌ی کامل: کارگاه تفسیر استاد صفایی
شما در حال مشاهده نسخه آرشیو هستید. برای مشاهده نسخه کامل کلیک کنید.
صفحات: 1 2
با عرض سلام.

در این بخش محتواهایی که برای ارائه در کلاس کارگاهی تفسیر استاد صفایی آماده می شود قرار داده می شود.

این کلاس با حضور آقایان امیرزاده، اسفندیاری و اینجانب (مهدوی) تشکیل می شود.



با تشکر از زحمات دوستان در این سایت مفید.
بررسی معنایی برخی لغات سوره نصر
با استفاده از کتاب التحقیق ( مصطفوی )
رأیت :
- مقاییس اللغه
o دلالت بر نظر و ابصار با چشم یا با نوعی بصیرت دیگر
- مصبا
o ابتدا به بررسی ریشه روی پرداخته است
o رایت الشی به معنای أبصرته بحاسه البصر
o استعمال به معنای علم و ظن که متعدی به دو مفعول می شود
- مفردات
o ادراکی است که به حسب قوای نفس 4 معنا پیدا می کند و در این 4 معنا استعمال می شود .
1- ادراک حسی و آنچه جاری مجرای آن می شود .
2- وهم و تخیل مثل : «و لو تری اذا یتوفی الذین کفرو ا»
3- تفکر مثل : «انی اری ما لا ترون »
4- عقل مثل : « ما کذب الفواد ما رای » ؟؟؟
- لسان
o رویه بالعین یک مفعولی و رویه به معنای علم دو مفعولی
o فرق رویت و نظر این است که نظر نوعی رویت است که با قصد و برای دیدن ظهور شی است اما رویت صرف دیدن بدون قصد مذکور است یعنی طلب ظهور شی در آن وجود ندارد
o فرق رویت و بدیهه ؟؟؟
- التهذیب ( نکته جدیدی نداشت )
- التحقیق
o معنای کلی این است که نظر به هر وسیله ای که باشد مثل :
1- چشم
2- قلب بصیر
3- شهود روحی
4- رویا و خواب
5- عقل نظری
6- تخیل و تفکری که با ترکیب صور و معانی به دست می آید
فوج ( افواجا ) :
- مقا
o دلالت بر تجمع می کند
o أفاج الرجل : اذا اسرع
- لسا
o بخشی یا جماعتی از مردم
- مفردات
o جماعت که سریع حرکت می کند ( جماعه الماره المسرعه )
- التحقیق
o جدا شده یا بخشی از یک چیز که در آن جریان و حرکتی دیده می شود .
o تفاوت معنایی آن با سایر مشابه های معنایی در همین ویژگی است که فوج به معنای بخشی از یک شی که در حکم یا جریان مشترک هستند می باشد .
جمع بندی لغت فتح از کتاب التحقیق:
اقوال:
  • همه معنای آن را مخالف اغلاق و رفع حجب می دانند با اختلاف در تعبیر:
    • مقاییس: خلاف اغلاق
    • مفردات راغب: ازالة الاغلاق و الاشکال
    • التحقیق: هو ما يقابل الإغلاق، أى رفع الإغلاق و السدّ و الحجب
موارد ستعمالات در معانی مختلف مجازی و حقیقی:
  • فتح باب
  • قضاوت و حکم (صفت الفاتح برای خداوند از این باب است)
  • خروج الماء من العین
  • نصر و اظفار
  • فواتح السور
  • ابتداء (در افتتح)
  • تلقین علی القاری
  • فرج
  • فاتحة الکتاب
 
مشتقات استعمال شده فتح:
استفتح: استنصر (ظاهرا به معنای طلب می باشد.)
انفتح: انفرج (مطاوعه)
افتتح: ابتدأ
فاتحة
فتّاح
مفتاح
الفتحه: الفرجه


(ج9 ص15)
خلاصه مطالب:

مقاییس


- معنای اصلی یکی است و آن هم خلاف اغلاق.

- ذکر مشتقات آن



خلاصه مصباح:

- خلاف مقفل

- ذکر مشتقات



مفردات راغب:

- خلاف اغلاق

- دو نوع است: ما یدرک بالبصر، ما لا یدرک (فتح مادی و معنوی)




نتیجه التحقیق:

- رفع هر گونه اغلاق و سد و حجب مادی و معنوی.

تطبیقات:

- انا فتحنا: رفعه مشکلات مسیر رسالت

- فتح عذاب: فتح معنوی

- ارتباط فتح با نصر و مغفرة و غیره: (در یک آیه این ها از لوازم فتح می باشند. گاهی نصر از مقدمات فتح می باشد حدوثا.)

- بررسی بقیه موارد استعمال فتح و توجیه آن ها
جمع بندی لغت حمد از کتاب التحقیق:
(ج2 ص279)


اقوال در معنای اصلی:
مقاییس:  أصل واحد يدلّ على خلاف الذم
مصباح المنیر: أثنيت عليه
مفردات راغب: : الثناء عليه بالفضيل
التحقیق: أنّ الحمد في مقابل الذّمّ، و يعبّر عنه بالفارسيّة بكلمة- ستايش، و عن الشكر بكلمة سپاس.


مشتقات استعمال شده:
  • حمدت فلانا
  • رجل محمود و محمّد
  • حماداک أن تفعل کذا
  • أحمدت فلانا: وجدته محمودا
  • حمد
  • أحمد
  • حمید



خلاصه مطالب:
مقاییس:
  • اصل واحد: خلاف الذم

  • بررسی مشتقات
 
مصباح المنیر:
  • حمد: ثناء

  • فرق حمد و شکر:
    • حمد:
      • با توجه به صفتی در شخص مقابل
      • معنای تعجب دارد.
      • تعظیم محمود و خضوع حامد دارد.

    • شکر
      • در مقابل فعل طرف است
  • احتمالات فسبح بحمد
    • حامدا
    • و الحمد لک
    • قیل: بحمدک نزّهتک
[*] 
مفردات:

  • معنا: الثناء

  • اخص از مدح و اعم از شکر است
    • مدح هم بر ویژگی اختیاری است و هم ویژگی های غیر اختیاری.
    • شکر در مقابل نعمت گفته می شود.
    • حمد بر ویژگی اختیاری فقط استعمال می شود. چه در مقابل نعمت باشد و چه نباشد.
[*] 
نتیجه التحقیق:

  • معنا: در مقابل ذم، ستایش

  • معنای فسبح بحمد:
    • حمد ملازم تسبیح است. اثبات صفات ثبوتی نفی صفات سلبی است.
    • بحمد متعلق به محذوف و به جای حال مستقر شده است.
    • یا متعلق به تسبیح است. باء معنای الصاق یا سبب
    • علت استعمال حمید با غنی، حکیم و ... همین است.
  • فرق الحمید و حمید
  • آمدن لفظ احمد در انجیل های غیر محرف

[*] 
جمع بندی لغت نصر از کتاب التحقیق

اقوال در معنای اصلی:

مقاییس: اتیان خیر و ایتاء خیر
الاشتقاق: ضد الخذل، عطاء
اساس: مشخص نیست
التحقیق: مطلق اعانه فی قبال مخالف
و اعانه: مطلق تقویت
 
 
استعمالات:
  • نصر الله المسلمین علی العدو
  • انتصر (انتقم)
  • نصرت البلد (أتیته)
  • نصر (مطر)
  • نصر (عطاء)
  • استنصر (طلب نصرت)
  • تناصر (نصر بعضهم
  • نواصر (جوی های از راه دور)
جمع بندی اقوال و استعمالات لغات سوره نصر
دسته بندی حاضر به این صورت است که با مراجعه به کتاب التحقیق و با توجه به نظر مرحوم مصطفوی و نظر سایر لغویون که در کتاب آمده است ابتدا اقوال در موضوع له هر لغت اشاره می شود و در صورتی که کتاب لغتی به موضوع له اشاره نکرده باشد و بیان آن ظهور در استعمالات داشته باشد ( مثل مصباح المنیر ) فقط در جمع بندی استعمالات ، مطالب آن ذکر می شود و در اقوال جایگاهی ندارد .
نصر :
- اقوال
o مقا : اتیان خیر و ایتاء – لازم و متعدی ( نصر الله المسلمین : آتاهم الظفر علی عدوهم )
o مصبا ( این کتاب ظاهرا فقط در مقام بیان استعمالات است و اشاره ای صریح به موضوع له ندارد )
o الاشتقاق :
 متضاد خذل
 عطاء
o التحقیق
 معنای اصلی ( موضوع له ) اعانه در مقابل مخالف
 مفاهیمی که مثل امطار ، اعطاء و ... یا به اصل برمیگردند و از مصادیق آن هستند یا در معنای مجازی استعمال شده اند . در صورت لحاظ دو قید اعانه و در قبال مخالف بودن از مصادیق هستند و در صورت عدم لحاظ مجاز می باشند
- استعمالات کلمه برگرفته از التحقیق و تمام کتبی که در آن مطرح شده است
o مطلق اعانه در مقابل مخالف چه حق و چه باطل
o انتقام
o امطار یا مطر
o در باب افتعال به معنای اراده و اختیار فعل
o عطاء
o اعانه و تقویت کردن
o اعطاء (وقف سائل على قوم فقال: انصروني نصركم اللّه، يريد أعطونى أعطاكم اللّه )
o اغاثه ( ارض منصوره به معنای ارض مغیثه)
رأیت :
- اقوال
o مقاییس اللغه : دلالت بر نظر و ابصار با چشم یا با نوعی بصیرت دیگر
o مفردات : نوعی از ادراک که به حسب قوای نفس 4 معنا پیدا می کند ( ممکن است این موارد را جزء استعمالات در نظر بگیریم )
1- ادراک حسی و آنچه جاری مجرای آن می شود .
2- وهم و تخیل مثل : «و لو تری اذا یتوفی الذین کفرو ا»
3- تفکر مثل : «انی اری ما لا ترون »
4- عقل مثل : « ما کذب الفواد ما رای »
o لسان : رویه بالعین یک مفعولی و رویه به معنای علم دو مفعولی
توضیح بیشتر موضوع له : فرق رویت و نظر این است که نظر نوعی رویت است که با قصد و برای دیدن ظهور شی است اما رویت صرف دیدن بدون قصد مذکور است یعنی طلب ظهور شی در آن وجود ندارد .
فرق رویت و بدیهه
- التهذیب ( نکته جدیدی نداشت )
- التحقیق
o موضوع له و معنای کلی این است که نظر به هر وسیله ای که باشد مثل :
1- چشم
2- قلب بصیر
3- شهود روحی
4- رویا و خواب
5- عقل نظری
6- تخیل و تفکری که با ترکیب صور و معانی به دست می آید
- استعمالات
o رواء : حسن المنظر
o مراه : آیینه
o تراءی : إذا رأی بعضهم بعضا
o ترءیه : ما تراه الحائض من صفرة بعد دم الحيض، أو أن ترى شيئا من أمارات الحيض قبل
o رؤیا :
o روی البعیر : حمله – راویه : شتر یا هر حیوانی که به وسیله آن حمل آب می کردند .
o روی الحدیث : حمله و نقله
o رایه : علم
o رویه : فکر و تدبر - روأت فی الامر : إذا نظرت فیه
o رایت الشی به معنای أبصرته بحاسه البصر
o رای : عقل و تدبیر
o استعمال به معنای علم و ظن که متعدی به دو مفعول می شود
o 4 معنایی که توسط مفردات بیان شد که می توان به عنوان استعمالات در نظر گرفت .
کلمه فوج در کتاب التحقیق



جمع بندی اقوال در معنای فوج:

مقاییس: كلمة تدلّ على تجمّع

لسان العرب:  القطيع من الناس.

صحاح: الجماعة من الناس

مفردات راغب: الجماعة المارّة المسرعة
التحقیق: هو قطيع من شي‏ء يتراءى فيه جريان

خلاصه مطالب کتاب
مقاییس:


  1. دال بر تجمعافاج: اسرع
 

لسان:

  1. قطیع من الناس
 

مفردات:

الجماعة الماره المسرعه

 

التحقیق:

قطیع من شیء یتراءی فیه جریان

فیج: به مناسبت یاء دال بر انحدار

اشتقاق کبیر آن با فوح و فوخ و فور

 

فرق با جماعه

 
جمع بندی لغت غفر:


اقوال در معنای اصلی غفر:

مقاییس: ستر
مصباح: ستر(صفح عنه)
تهذیب: ستر و تغطیه (لم یفضحه)
التحقیق: محو الاثر  (و أمّا مفاهيم الستر و الصفح و الإصلاح و غيرها: فمن لوازم محو الأثر، فانّه يوجب ستر الخطاء الواقع و الصفح عنه و الإصلاح.)
 
استعمالات:
غفر ذنبه
غفر الثوب
غفر الرجل متاعه
غفر (إذا قام من مرضه ثم نکس)
مغفر
غفاره
الغفیر
جماء غفیرا

اقوال در اصل معنای تاب:

مقاییس: الرجوع
صحاح: الرجوع من الذنب
کلیات: الندم علی الذنب تقر بأن لا عذر لک فی إتیانه
 (در مقابل اعتذار و اخص از ندم) (أوب: الرجوع بالطاعات الی الله) (استعمال با علی به معنای قبول اسم فاعل تواب، استعمال با عن اسم فاعل تائب)

التحقیق:
-هو الرجوع من الذنب و الندم عليه. و هذا المعنى إذا انتسب الى العبد.
- و أمّا إذا انتسب الى اللّه المتعال: فتستعمل بحرف على

 
موارد استعمالات:
  • تاب من ذنبه
  • یتوب الی الله
  • تاب الله علیه
  • التوبة
  • توّاب
  • استتابه: سأله أن یتوب
  • قابل التوب
جمع بندی ذیل آیات:

آیه اول:
  • به قرینه اذا اخبار از آینده است.
  • نصر و فتح خاصی مراد است نه جنس آن ها. به قرینه رأیت الناس.
  • مراد صلح حدیبیه نیست به قرینه و رأیت الناس
  • مراد فتح مکه است. موید آن وعد نصر در آیه نازله هنگام صلح حدیبیه.
  • اسلام آوردن اهل یمن مراد آیه نیست.
 
آیه دوم:
  • الفوج: الجماعة الماره بسرعة. پس یعنی جماعة بعد جماعة اسلام می آورند.
  • دین الله یعنی همان اسلام.
 
آیه سوم:
  • وجه تفریع فاء: اذلال شرک و ابطال باطل موجب تسبیح و اعزاز توحید و احقاق حق موجب حمد.
  • وجه دیگر: با فتح مکه موانع از بین رفت و رسول زمان بیشتری برای حمد و تسبیح داشت.
  • استغفار برای پیامبر درخواست استمرار آن است.
صفحات: 1 2